Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika jest możliwe, gdy zostanie wydane orzeczenie lekarskie stwierdzające niezdolność do pracy pracownika na danym stanowisku a pracodawca nie przeniesie pracownika na inne stanowisko, odpowiednie ze względu na stan zdrowia i posiadane kwalifikacje, w dacie wskazanej w orzeczeniu lekarskim.  Rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia możliwe jest także w przypadku naruszenia przez pracodawcę podstawowych obowiązków wobec pracownika. Jest to konstrukcja przypominająca art. 52 k.p.

Działanie lub zaniechanie pracodawcy musi cechować wina lub rażące niedbalstwo. Naruszenie podstawowych obowiązków nie musi jednak wiązać się z wyrządzeniem szkody materialnej. Podstawowe obowiązki pracodawcy dotyczą szczególnego interesu pracownika. Mogą one wynikać z przepisów prawa pracy, umowy o pracę a treść zależy od konkretnej treści stosunku pracy. W kodeksie pracy obowiązki te zostały wymienione m.in. w art. 94 a także w artykułach 207 – 209.

Polecamy eBook

W doktrynie wskazuje się na taki podstawowe obowiązki jak: poszanowanie godności pracownika oraz innych dóbr osobistych, równe traktowanie pracowników, zakaz dyskryminacji, prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy a także ułatwianie podnoszenia przez pracownika kwalifikacji zawodowych.  Naruszenie podstawowych obowiązków będzie też nieprzestrzeganie ustalonych zasad wynagradzania, wskazał na to Sąd Najwyższy stwierdzając, że niewypłaceni całości wynagrodzenia  w terminie choćby z przyczyn niezawinionych będzie uzasadniało rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia.

Na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku 15 Grudnia 2000 roku, zarówno pracodawca jak i pracownik mogą mimo uprzedniego rozwiązania umowy za porozumieniem stron rozwiązać tą umowę bez wypowiedzenia przed oznaczonym
w porozumieniu terminem.

Tak jak w przypadku rozwiązania umowy bez wypowiedzenia przez pracodawcę, pracownika obowiązuje miesięczny termin na rozwiązanie umowy, od podjęcia przez niego informacji o zdarzeniu je uzasadniającym.  Pracownikowi rozwiązującemu umowę w tym trybie przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia. Jeżeli zaś umowa była zawarta na czas określony lub czas wykonania określonej pracy, w wysokości odpowiadającej wynagrodzeniu za okres 2 tygodni. Analogicznie w przypadku nieuzasadnionego rozwiązanie umowy w tym trybie przysługuje pracodawcy odszkodowanie. Nie może on jednak domagać się kontynuowania bezzasadnie rozwiązanej umowy.

Wraz z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika z powodu naruszenia przez pracodawcę podstawowych obowiązków pracowniczych tworzy się fikcja prawna polegająca na tym, że takie rozwiązanie umowy pociąga za sobą skutki jakie przepisy prawa wiążą z rozwiązaniem umowy przez pracodawcę za wypowiedzeniem. Jest to o tyle korzystne, że może wiązać się z nabyciem dodatkowych uprawnień, które należą się pracownikom zwalnianym przez pracodawcę.

Pracownik może także rozwiązać umowę o pracę z obecnym pracodawcą bez wypowiedzenia, za trzydniowym uprzedzeniem, jeśli został prawomocnym orzeczeniem przywrócony do pracy u poprzedniego pracodawcy. Podobnie prawo to przysługuje pracownikowi w przypadku przejęcia zakładu przez innego pracodawcę w trybie art. 23¹ k.p. , w terminie 2 miesięcy od tego zdarzenia. W obu tych sytuacjach powstaje analogiczna fikcja prawna  co w poprzednim przypadku.